Afseenessoota ijaarsa eenyummaa torban oboo: Yaaxxina ijaarsa hawaasummaatiin.
No Thumbnail Available
Date
2025-08-10
Authors
Journal Title
Journal ISSN
Volume Title
Publisher
Addis Ababa University
Abstract
Qorannoon kun mataduree Af-Seeneffamoota Ijaarsa Eenyummaa Torban Oboo irratti kan bu‟uure yoo ta‟u,
kaayyooleen qorannichaas: akkaataa itti afseenessoonni eenyummaa hawaasaa Torban Oboo ibsan
adeessuu, haala afseenessoonni daangaa eenyummaa Torban Oboo addeessan adda baasuufi afsenessoonni
Torban Oboo hariiroo uumama naannoofi eenyummaa Torban Oboo agarsiisuu keessatti qaban adda
baasudha. Kaayyoolee kanneen galmaan ga‟uufis goodinaafi aanaa qubsuma Oromoo Tuulamaa, Torban
Oboo ta‟an keessaa mala akkayyoon Goodina Shawaa Bahaa naannoo aanaa Boosat fudhachuun
daawwannaa, afgaaffiifi mariigaree xiyyeeffannootti dhimma ba‟uun qoratichaan ragaaleen
funaannataman. Maddeen ragaalee qorannoo kanaas: maanguddoota, abbootii Gadaa, foolleewwaniifi
hawwan bakka maddaarraa kan filatamn yommuu ta‟an, malli akkayyoofi malli darbaadabarsaa immoo
malleen iddatteessuu itti dhimma ba‟amanidha. Kana malees, odeeffannoo kana walitti qabuuf dhiyaattinnii
dhimma bahame, maleenya gaaffii seenessaa, hidda dhalootaa, seenaa maatiifi kanneen biroos ni jiru.
Akkasumas, ragaaleen funaanaman yaaxxiina ijaarsa hawaasummaa, eenyummaa hawaasaafi hiika
fakkoomiitti bu‟uureffachuun mala qorannoo akkamtaatti dhimma bahame xiinxalame. Malli qorannoo
kunis beekumsa hawaasaa, hiikaa seenaafi hawaasummaarratti kan ijaaramedha. Saxaxni qorannoo kanaa
immoo akkaataa ibsaan seenessuufi hiikatti kennuun kan dhimma ba‟amedha. Af-seeneffamoota walitti
qabamanirraa argamanitti, argannoowwan ijoon qorannoo kanaas:hawaasni Torban Oboo eenyummaa
isaanii cimsachuuf hawaasni Torban Oboo achi as dhuftee isaanii dhaloota dhuftuuf tooftaa itti dabarsan
ta‟uu mul‟isa. Hiddi dhalootaa kunis dhiiraafi dubartiin kan barsiifamu ta‟uun isaa kan mirkanaa‟edha.
Dabarsa hidda dhalootaa kana caalmaaatti qabatama taasisuuf sirna „Dikee‟jedhamu ijaarratanii qabu.
Dabalataanis,hawaasichi dhimmoota lafaafi daangaa lafaa walqabataniinis akkatatti naannoosaa hubatu
hedduu kan qabudha. Laftiifi daangaan lafaa hawaasa kana biratti iddoo guddaa qaba, seera sirna Gadaan
kan to‟atamudha. Kunis daangaan waan uumamaan jiruu olitti akkaataa yaaduu hawaasaa, gochaalee
hawaasaa,ilaalchaafi adeemsa jireenyaa mara kan walitti hidhu ta‟uusaa mul‟isa. Akkasumas, daangaan
lafaafi lafti guddina siyaasaafi dinagdee hawaasa tokkoon kan walqabatu ta‟uusaa kan mul‟isudha. Itti
dabalee, hawaasichi afseenessaan dhimma ba‟ee uumama naannoo adda addaa fakkoomiin ibsuun
eenyummaa isaa barootaa hanga barootaatti tursiifatee jira. Kunis, hawaasni Oromoo Torban Oboo
qabeenyaalee uumamaa naannoo isaanii jiraatan kunuunsuufi ittiin eenyummaa isaa ibsuu keessatti safuu,
safeeffannaafi duudhaa hawaasichi qabu cimsuuf haala adda addaan fakkoomiin ibsu. Gosoonni
mukkeeniifi bineensotaa adda addaa safuu isaanii eeggatanii akka kunuunfamaniif fakkoomii
walhormaataafi bilchina umurii walqabsiisuun sanyiin mukkeen badnaan, sanyiin namaa illee jiraachuu
akka hindandeenye cimsuuf gargaaramaniiru. Gaarreeniifi ujubnillee mul‟istuu eenyummaa, bakka argama
uumaafi ayyaanni abbootii waliin walargan waan ta‟eef, uumaamni kunneen bannaan eegereen
hawaassichaa baduu akka danda‟u ifoomee jira
Description
Keywords
Qorannoon kun mataduree Af-Seeneffamoota Ijaarsa Eenyummaa Torban Oboo irratti kan bu‟uure yoo ta‟u, kaayyooleen qorannichaas: akkaataa itti afseenessoonni eenyummaa hawaasaa Torban Oboo ibsan adeessuu, haala afseenessoonni daangaa eenyummaa Torban Oboo addeessan adda baasuufi afsenessoonni Torban Oboo hariiroo uumama naannoofi eenyummaa Torban Oboo agarsiisuu keessatti qaban adda baasudha.