Xiinxala Malleen Dubbii Mammaaksaafi Hibboo Oromoo Keessatti: Godina Shawaa Lixaa Aanaa Amboo
No Thumbnail Available
Date
2019-08
Authors
Journal Title
Journal ISSN
Volume Title
Publisher
Addis Ababa University
Abstract
Qorannoon kun xiinxala malleen dubbii maammaksaafi hibboo Oromoo Godina Shawaa Lixaa Aanaa Amboo irratti xiyyeeffate. Kaayyoo gooroon qorannoo kanaas, malleen dubbii maammaksaafi hibboo Oromoo keessatti xiinxaluudha. Qorannoon kun gosa qorannoo akkamtaa waan ta‟eef, jechaan ibsame. Maddii ragaa qorannichaas, maanguddoota, barsiisootaafi barattootadha. Akkasumas, kuusaa afoolaa irraa odeeffannoon walitti qabameera. Malli iddateessuummoo iddateessu mit carraa yoo ta‟u, gosa iddateessuu kanneen keessaa iddateessuu akkayyoofi eeruutiin dhimma bahame. Xiinxala ragaalee taasiifameen argannoowwan gara garaa argamaniiru. Mammaaksooniifi hibboowwan Oromoo malleen dubbii garaagaraatiin dhiyaatu. Isaanis: akkasaa, bakkasaa, nameessaa,eemitii, mallattoo, ateessa, fakkoo, anyaarsee, arbeessuu habalakadha. Mammaaksotaa malleen dubbiidhaan dhiyaataniin qabiyeewwan,kanneen akka ofittummaa,dhugaa,ofta‟anii jiraachuu, olmaa dagachuu,tokkummaa yeroo ofiitti fayyadamuu, amala,jarjaruu, qusannaa, tooftaa, aantummaa, tuffii, ofeeggannoo, sodaa, aadaa hojii jajjabeessuu ibsuun akka danda‟amu mirkanaa‟eera . Akkasumas, hibboowwan mala dubbiitiin dhiyaataniin, waa‟ee qaama namaa, nyaataa, meeshaalee, beeladootaa, bineensotaa, ilbiisotaa ibsuun akka danda‟amu bira ga‟ameera. Malleen dubbii maammaksootaafi hibboowwan keessatti fayyadmu, dubbii mii‟eesuuf, barsiisuuf, gorsuuf, qeequuf, miliquuf, xiiyyeeffannaa kennuuf, ergaa salphaatti hubachiisuuf, dandeettiiwwan afaanii gabbisuuf, waa xiinxaluuf, bashannansiisuuf kan oolan ta‟uun xiinxalameera. Akka ragaaleen ibsanitti, Mammaaksonniifi hibboowwan malleen dubbii garaa garaatiin dhiyaatan kun dagatamaa dhufaniiru. Kanaafis sababoota kan ta‟an, dhimmoonni hawaasaa jijjiiramuu, ilaalcha ammayyummaa fakkaatu, dhimmoota teeknoloojiidhaan walqabatan kanneen akka teleevisiinii, raadiyoo dhaggeeffachuu,tapha moobaayilii, feesbuukii, fa‟aa irratti yeroo dabarsuu, mammaaksonnifi hibboowwan malleen dubbii garaa garaatiin dhiyaatan haala gahaa ta‟een kitaabilee barnoota afaan ormoo keessatti hammatamuu dhiisuudha. Kanaafuu, itti fayyadamiinsa muuxannoo hawaasaa kana dagatamuurraa oolchuuf, Hawaasni Oromoo hundi dhimmoota hawaasaa kam keessattiyyuu mammaaksota malleen dubbii garaa garaatiin dhiyaatan kanatti osoo fayyadamee gaarii ta‟a. Hibboowwan taphachuurrattis maatiin ijoollee isaanii jajjabeessuufi muuxannoo isaanii dabarsuufii qabu. Akkasumas, Basiisonni afaanii, qopheessitoonnii sirna barnootaa,Waajjiirrii Aadaafi Turiizimii itti fayyadamiinsa gosoota afoolaa kana fooyyeessuurratti ga‟ee irraa eegamu bahuu qabu.